چهار گنجینه تحریر چین
در فرهنگ چین، «چهار گنجینه تحریر» (Four Treasures of the Study) که مرکب، کاغذ، سنگ مرکب و قلم مو هستند، نه تنها ابزار مورد استفاده ادیبان لحاظ می شوند، بلکه وسایلی می باشند که از گذشته میراث چین را به نسل های بعدی منتقل کرده اند. مرکب چینی که عنصری اساسی در دو حوزه خوشنویسی و نقاشی است، از دو ماده دوده صمغ کاج و دوده روغن به وجود می آید. در این مطلب به معرفی این چهار گنجینه و ریشه های آنان می پردازیم.
مرکب هویی
مرکب صمغ کاج همانطور که از نامش مشخص است، از دوده درختان کاج بدست می آید، به رنگ سیاه عمیق، درخشش ظریف و بافت سبکش شهرت دارد و برای خوشنویسی مناسب است. از طرف دیگر، مرکب دوده روغن که اغلب از روغن های گیاهی یا حیوانی حاصل می شود، رنگ سیاه غنی براقی دارد که برای نقاشی ایده آل است. مواد خام تولید مرکب شامل روغن تانگ، روغن گیاهی، روغن سویا، چربی خوک و صمغ کاج می شود. فرایند ساخت مرکب بین صنعتگران گوناگون فرق دارد و آن ها اغلب مواد مورد استفاده خود را مخفی نگه می دارند. اجزای متعارف تولید مرکب شامل سفیده تخم مرغ، صمغ ماهی، ادویه جات، مروارید و گیاهان دارویی مثل میخک صدپر، سماق چینی (درخت بهشتی)، چوب صندل و حسنلبه می شود، اما در مجموع بیش از هزار ماده اولیه برای این کار وجود دارد.
تا قبل از سلسله تانگ، هاب های تولید مرکب اصلی چین بیشتر در مناطق شمالی واقع بودند که درختان کاج زیادی داشتند. تغییر مکان تولید مرکب به شهر جنوبی هویژو در اواخر این سلسله به دلیل وقوع جنگ هایی در شمال و وجود ذخایر فراوان کاج در منطقه هویژو در بخش جنوبی استان امروزی آنهوی رخ داد. صنعت مرکب سازی در سلسله سونگ رونق یافت و در این دوره شاهد خلق مرکب دوده روغن با استفاده از روغن تانگ بودیم. هویژو به مرکز گردهمایی اساتید صنعتگری تبدیل شد و مرکب سازان در آن این ماده را از هر دو ماده دوده صمغ کاج و دوده روغن درست می کردند. این شهر از قرن دوازدهم به «مرکب هویی» (Hui ink) خود معروف است که دارای بالاترین کیفیت جوهر در سرتاسر چین می باشد.
کاغذ شوان
«کاغذ شوان» (Xuan paper) یا «کاغذ برنج» (rice paper) که بعنوان پادشاه کاغذها شناخته می شود، مثل یشم سبز براق است، نرمی خاصی دارد و چگالی اش به اندازه پیله کرم ابریشم می باشد. کاغذ برنج در سلسله تانگ و در منطقه جینگشیان برای اولین بار تولید شد؛ جایی که در آن زمان جزئی از شوانژو بود و به همین خاطر هم به آن کاغذ شوان می گویند. این کاغذ با تاریخچه ای که به بیش از 1500 سال پیش برمی گردد، نمونه بی نظیری از سنت کاغذ دست ساز چینی و یکی از چهار گنجینه تحریر این کشور است.
صنعتگران امروزه در شهرستان جینگشیان استان آنهوی از 108 فرایند دستی برای تولید کاغذ شوان پیروی می کنند که از دوران پررونق سلسله های مینگ و چینگ به آن ها رسیده. این کاغذ پای ثابت خوشنویسی و نقاشی سنتی چین است و به بافت مقاوم و منعطف، سطح بسیار زیبا و لایه های متمایز خود معروف می باشد؛ ویژگی هایی که باعث ارتقای آثار هنری تولیدشده با آن و ماندگاری بالای این ماده می شوند. انتقال اسناد، متون کلاسیک، کتاب های مقدس بودایی و تائوئیست و آثار هنری ارزشمند به نسل های بعدی بدون وجود این کاغذ به امر بسیار دشواری تبدیل می شد.
سنگ مرکب شه
از میان چهار گنجینه تحریر، کاغذ به راحتی به خاکستر تبدیل می شود، قلم مو سریعا تحلیل می رود و امکان پایین آمدن کیفیت مرکب وجود دارد. تنها سنگ مرکب است که در طول زمان ماندگار باقی می ماند، از بین نمی رود و کیفیت آن پایین نمی آید. بخاطر همین هم است که این جمله در چین شهرت پیدا کرده: «داشتن سنگ مرکب برای یک عالم مانند این می ماند که زیبایی آینه داشته باشد؛ سنگ مرکب نزدیک ترین همراه آدم در طول زندگی اش است». ساخت سنگ جوهر به سلسله هان برمی گردد. این وسیله از موادی مثل سنگ لوح یا سنگ صابون درست می شود و نقش سطحی برای ساییدن چوب های مرکب به آب را دارد تا جوهر به وجود آید.
از سنگ های جوهر شاخص چین می توان اشاره خاصی به «سنگ مرکب شه» (She ink stone) داشت که از موارد مشابه کیفیت بسیار بالاتری دارد. زادگاه این سنگ 1200 ساله شهر شوژو در جنوب استان آنهوی است. در فرایند ساخت سنگ مرکب شه مراحل انتخاب مواد اولیه، طراحی، کندهکاری، صیقل دادن، نگهداری و بسته بندی همگی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. این سنگ خلق آثار در هنرهای گوناگون، از جمله شعر، خوشنویسی، نقاشی، مهرسازی، سنگ نگاری، مجسمه سازی و نویسندگی، را تسهیل می کند. درنتیجه سنگ جوهر شه علاوه بر کاربردش، بخاطر اهمیت زیبایی شناسانه و کلکسیونری خود از اهمیت زیادی برخوردار است و تحسین عالمان چینی را برانگیخته است. تولید سنتی سنگ مرکب شه، مرکب هویی و کاغذ شوان در سال 2006 به فهرست میراث فرهنگی ناملموس چین اضافه شد.
قلم مو
اختراع قلم موی سنتی به دوران نوسنگی برمی گردد، اما استفاده از این ابزار در «دوره ایالتهای جنگطلب» که از سال 476 تا 221 قبل از میلاد طول کشید، رواج پیدا کرد. یکی از ژنرال های سلسله چین به نام «منگ تیان» باعث بهبود این وسیله شد. قلم مو از خز حیوانات ساخته و معمولا به چوب بامبو وصل می شود. در گذشته از خز حیوانات گوناگونی مثل بز، گاو نر، خرگوش، گوسفند، سمور، گورکن، گوزن و گرگ برای ساخت قلم مو استفاده می شد که هر کدام خواص خاصی داشتند. خز حیوانات مورد استفاده را بر اساس اندازه و میزان نرمی یا سختی می توان دسته بندی کرد که برای مثال یک خز نرم معمولا متعلق به یک بز است و یک خز سخت متعلق به دم راسو. ترکیب خز حیوانات مختلف در ساخت قلم مو می تواند به خلق بافت های متفاوتی منجر شود. البته برخلاف گنجینه های پیشین تحریر، قلم موی چینی نمونه خاصی ندارد که به شکل واضحی از موارد دیگر برتر باشد.